fa ابن خلدون و دو راهی نقش سیاست شرعی و عرفی ـ عقلی در صدور احکام اجتماعی اسلام تخصصي تاریخ اسلام Islamic History پژوهشي Research ابن­ خلدون، به­ عنوان شخصیتی صاحب­ نظر در حوزه مناسبات دین، سیاست و جامعه، با فهمی که از تاریخ حکومت ­های مسلمان دارد، به این سوال چالش­ برانگیز در طول تاریخ اندیشه اجتماعی مسلمانان پاسخ داده که احکام اجتماعی تا چه اندازه ریشه در دستور شارع و یا عرف و مصالح عرفی دارد. مساله مقاله حاضر، «چیستی نسبت میان آموزه­ های شرعی و عرفی و ساز و کار صدور احکام اجتماعی اسلام مبتنی بر آن» و مدعای تحقیق، «سهم قابل ­توجه سیاست عرفی-عقلی در شکل­ گیری احکام اجتماعی اسلام از زاویه دید ابن خلدون» است. بررسی­ ها نشان داد در نظر او، صدور حکم براساس نظام شرعی به صورت مستقل، ناممکن، و بر اساس نظام عرفی-عقلیِ فارغ از شرع، ناکارآمد و مقدمه پدیدآمدن نظام پادشاهی بوده است. بنابراین قواعد عرفی و آراء خردمندان سهمی جدی و اجتناب­ناپذیر از سیاست شرعی کارآمد– که در عصر خلفای راشدین تحقق یافته- را به خود اختصاص داده و تامین­ کننده منافع دنیوی و اخروی جامعه است. اینکه قوانین اجتماعی اسلام تا چه حدی برآمده از دستورات شارع است و تا چه اندازه ریشه در عرفِ و مصالح عرفی داشته است، از جمله مسائل چالش برانگیز در تاریخ اندیشه اجتماعی مسلمانان بوده است. ابن خلدون از جمله اندیشمندانی است که هرچند اثری مستقل در این زمینه ندارد اما به عنوان شخصیتی صاحب ایده در حوزه مناسبات دین، سیاست و جامعه، با فهمی که از تاریخ حکومت های مسلمان دارد، به این پرسش پاسخی درخور تامّل داده است. مساله نوشته پیش رو آن است که وی با چه انگیزه ای، از چه منظری و چگونه به بحث از نسبت میان آموزه های شرعی و عرفی در امر حکمرانی پرداخته و چه الگویی را درباره ساز و کار سیاست شرعی در راستای تفسیر قانونگذاری در حکمرانی اسلامی ارائه می دهد؟ نتایج تحقیق نشان می دهد دیدگاه او به تبیین ساز و کار شکل گیری احکام اجتماعی صادر شده در قرون نخستین کمک می کند؛ اما موفق به ارائه نظری نهایی و آرمانی در برابر این چالش نشده است. ابن خلدون, سیاست عقلی و دینی, نظام عرفی و شرعی, احکام اجتماعی اسلام. ابن خلدون و دو راهی نقش سیاست شرعی و عرفی ـ عقلی در صدور احکام اجتماعی اسلام 35 54 http://journal.pte.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-658-1&slc_lang=fa&sid=1 rasol jafarian رسول جعفریان rs.jafarian@gmail.com 10031947532846003386 10031947532846003386 No دانشگاه تهران roholah tohidi روح اله توحیدی نیا roholahtohidi@yahoo.com 10031947532846003387 10031947532846003387 Yes دانشگاه تهران