Historical Studies of Islam

fa نوگرایی در تونس: از پیدایش نگاه انتقادی تا شکل گیری دیدگاه سکولاریستی در باب مدرنیته Modernism in Tunisia: From shaping Critical view to Modernity to the rise of secular nationalism تخصصي تاریخ اسلام Islamic History پژوهشي Research تونس از جمله کشورهای مغرب عربی، همچون سایر سرزمینهای جهان اسلام در نخستین دهههای قرن نوزدهم میلادی با مدرنیته آشنا شد. نخستین گامهای نوگرایی در تونس با نوسازی‌های «احمد بای» (1837-1855م) و جانشیناش آغاز شد و تا شروع استعمار فرانسه (1881م) ادامه داشت. در این دوره بیشتر نوسازی‌ها وجه مادی داشت و الگوگرفته از کشورهای اروپایی به‌خصوص فرانسه بود. ورود استعمار فرانسه (1881-1956م) و رشد جریان اصلاحطلبی دینی در منطقه و نفوذ آن به تونس نقش بسیاری در تغییر دیدگاه مسلمانان منطقه نسبت به غرب و مدرنیته داشت. متفکران نوگرای دورۀ استعمار، با مسئلۀ مدرنیته و غرب که زادگاه آن بود، با نوعی رویکرد انتقادی برخورد کردند. دغدغۀ اصلی گفتمان مذکور این بود که چگونه میتوان به جهان اسلام قدرت بخشید؟ راه رسیدن به رشد و ترقی و اصلاحات اساسی چیست؟ بر همین اساس، محور اصلی تفکر آنان تأکید بر اصالت عقل و علم، عصری‌سازی نهادهای سیاسی، اجتماعی و فرهنگی در چارچوب فرهنگ عربی- اسلامی بود. از نظر آنان راه رسیدن به اصلاحات واقعی تقویت موقعیت جهان اسلام در برابر تمدن غرب و تمییز قائل شدن میان غرب استعمارگر و دستاوردهای تکنولوژیکی آن بود. پیروان این گفتمان در راه رسیدن به هدف خود با تولید نظام معنایی چون تحول نظام آموزشی، سیاسی، بیان مشکلات موجود در جامعه، انواع نابرابری‌های اجتماعی و اقتصادی، خطر استبداد داخلی و استعمار خارجی و بیان دال‌هایی چون عدالت و حقوق فردی و اجتماعی، آیندهای روشن و آرمانی برای مردم ترسیم و با برجسته کردن گفتمان خود با ابزارهای گوناگون، زمینۀ هژمونیک کردن خود و به حاشیه راندن گفتمان رقیب یعنی سنت‌گرایان را فراهم کردند. البته در اواسط قرن بیستم و با ظهور گفتمان ملیگرایان که اغلب از تحصیلکردگان در فرانسه بودند، اسلام‌گرایان از ارائۀ راهکارهای ایدئولوژیک و متناسب با نیازهای جدید جامعۀ تونس باز ماندند. از آنجا که آنها برای تربیت و ایجاد نیروی انسانی کارآمد به منظور برآوردن زیرساختهای یک دولت مدرن و توسعه یافته در عرصههای اقتصادی، اجتماعی، آموزشی و تربیتی طرح مناسبی نداشتند، مغلوب گفتمان ملیگرایان شدند. در جستار حاضر تلاش شده است تا با رویکرد توصیفی- تحلیلی زمینه‌ها و عوامل مؤثر در پیدایش گفتمان انتقادی دربارۀ مدرنیته، ماهیت و ویژگی‌های آن و برخی از مهم‌ترین تحولات نوین در حوزه‌های سیاسی و اجتماعی بیان شود.   Tunisia, one of the Arab Maghreb countries, like other parts of the Islamic world, became acquainted with modernity in the first decades of the nineteenth century. The first steps of modernization in Tunisia began with the renovations of Ahmad Bey (1837-1855) and his successor and continued until the beginning of French colonization (1881). During this period, the renovations were often material and modeled on European countries, especially France. The arrival of French colonialism (1881-1956) and the growth of religious reform in the region and its influence in Tunisia played a major role in changing the attitude of Muslims in the region towards the West and modernit. Modernist colonial thinkers approached the issue of modernity and the West that gave birth to it in a critical way. The main concern of this discourse was how to empower the Islamic world? What is the way to achieve growth and fundamental reform? Therefore, the main axis of their thinking was the emphasis on the originality of reason and science, the modernization of political, social and cultural institutions in the framework of Arab-Islamic culture. In their view, the path to real reform; Strengthening the position of the Islamic world in the face of Western civilization and distinguishing between the colonial West and its technological achievements. This discourse in order to achieve its goal by producing a semantic system such as; The evolution of the educational and political system, the expression of the existing problems in the society, the types of social and economic inequalities, the danger of internal tyranny and foreign colonization and the expression of signs such as justice and individual and social rights drew a bright and ideal future for the people. Their discourse, by various means, paved the way for their hegemony and marginalization of the rival discourse, the traditionalists. But in the middle of the twentieth century, with the rise of the nationalist discourse, most of which was educated in France, the Islamists failed to offer ideological solutions tailored to the new needs of Tunisian society. They were defeated by the nationalist discourse because they did not have a proper plan to train and create efficient manpower to meet the infrastructure of a modern and developed government in the economic, social, educational and training fields. In the present article, an attempt is made to describe in a descriptive and analytical manner the fields and factors influencing the emergence of critical discourse about modernity, its nature and characteristics, and some of the most important new developments in the political and social spheres. تونس, مدرنیته, نگاه انتقادی به مدرنیته, نوگرایان, سنت‌گرایان Tunisia, Modernity, Critical view, Modernists, Traditionalists 177 208 http://journal.pte.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-480-1&slc_lang=fa&sid=1 zahra mirzaei زهرا میرزایی zahra.mirzaei18@yahoo.com 10031947532846003013 10031947532846003013 Yes qazvin دانشگاه امام خمینی Valiollah Barzegar Klishomi ولی اله برزگر کلیشمی v.barzegar@isr.ikiu.ac.ir 10031947532846003014 10031947532846003014 No qazvin دانشگاه امام خمینی، قزوین ahmad badkubeh احمد بادکوبه هزاوه hazaveh@ut.ac.ir 10031947532846003015 10031947532846003015 No tehran تهران Abbas Boromandalam عباس برومند اعلم abromanda@yahoo.com 10031947532846003016 10031947532846003016 No دانشگاه امام خمینی