fa ارزیابی عوامل اقتصادی، سیاسی و مذهبی در توسعه ساختار شهر کرمانشاه در دوره قاجار با تکیه بر شواهد تاریخی و باستان‌شناسی موجود تخصصي تاریخ اسلام Islamic History پژوهشي Research <span style="font-family:b karim;"><span style="font-size:14.0pt;">الگوی فضایی شهرهای اسلامی بازتابی از شرایط اقلیمی ـ طبیعی، مناسبات اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و مذهبی جامعه است؛ از این رو در هر دوره از تاریخ شهرسازی اسلامی، ظهور شکل خاصی از شهر با مناسبات اجتماعی و اقتصادی مسلط آن دوران هماهنگی </span></span><span style="font-family:b karim;"><span style="font-size:14.0pt;">می‌یابد</span></span><span style="font-family:b karim;"><span style="font-size:14.0pt;">.</span></span><span style="font-family:b karim;"><span style="font-size:14.0pt;"> اوج </span></span><span style="font-family:b karim;"><span style="font-size:14.0pt;">توسعه و رونق شهر کرمانشاه در دور</span></span><span style="font-family:b karim;"><span style="font-size:14.0pt;">ۀ</span></span><span style="font-family:b karim;"><span style="font-size:14.0pt;"> قاجار با دوران حکومت محمدعلی میرزای دولتشاه آغاز می‌شود و فرزندش عمادالدوله آن‌را تکمیل می‌کند. به جهت حمایت شاهزادگان قاجاری یاد شده، شهر کرمانشاه به بزرگ‌ترین شهر منطقۀ غرب ایران تبدیل می‌شود. بر این اساس پژوهش حاضر در نظر دارد تا با تکیه بر اسناد دستِ اول تاریخی و شهرسازی عوامل مهم اقتصادی، سیاسی و مذهبی را در توسعه شهر کرمانشاه در دوره قاجار بررسی کند. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که ساختار منظم بازار، قرارگیری ارگ حکومتی، مسجد جامع و میدان</span></span><span style="font-family:b karim;"><span style="font-size:14.0pt;"> اصلی شهر در کنار یکدیگر و در مجاورت محله‌های مرتبط با آنها، عناصر اصلی ساختار شهر کرمانشاه را در دور</span></span><span style="font-family:b karim;"><span style="font-size:14.0pt;">ۀ</span></span><span style="font-family:b karim;"><span style="font-size:14.0pt;"> قاجار تشکیل می‌دهند. این عناصر در داخل حصاری مرتفع محصور بودند.</span></span><span style="font-family:b karim;"><span style="font-size:14.0pt;"> در این میان اهمیت حمایت گستردۀ شاهزادگان قاجاری از امور تجاری و به‌دنبال آن توسعه بازار و گمرک به‌عنوان مهم‌ترین عامل در توسعه ساختار شهر، در مقایسه با عوامل دیگر بسیار چشمگیرتر بوده است. همچنین وجود مساجد محله‌ای متعدد، تکایا و راه زیارتی عتبات عالیات و وجود رودخانه آبشوران، ارتفاعات در شمال و جنوب و دشت‌های وسیع در شرق و غرب نیز در شکل‌دهی مراکز محلات و استحکام ارتباط آنها با بازار و ارگ حکومتی مؤثر بوده است.&nbsp;</span></span> Political, religious and economic factors play an important role in the development and creation of various species of architecture and urban elements in a certain time. Development and prosperity of the city of Kermanshah as an important city for central government in the Qajar era began with the reign of <em>Mohammad Ali Mirza Dolatshah</em> and completed by his son <em>Emad al Doleh</em>. According to the writings of travelers and historians in this period, prosperity of Kermanshah is the result of appropriate measures taken by these Qajarian princes. This issue indicates the importance of the subject, and since so far there has been no comprehensive study on the development of Kermanshah during the Qajar era, this research intends to study economic, political and religious factors in this context. The results show that locating the organized structure of the <em>Bazzar</em><span dir="RTL">,</span> the governmental citadel, <em>Jameh Mosque</em> as well as the main square of the city beside each other, and in association with the adjacent neighborhoods, formed the main elements of the city of Kermanshah in Qajar era. In the meantime<span dir="RTL">,</span> the role of the <em>Bazzar</em> and customs office as the most important factor in the development of the city is so essential in comparison to other factors. In addition to the aforementioned political and economic factors<span dir="RTL">,</span> mosques, <em>Takaya</em> and the road for holy shrines had an important role in forming neighborhoods and strengthening their relationships with the<em> Bazzar</em> and governmental citadel. Other factors such as <em>Abshooran River</em><span dir="RTL">,</span> mountains in north and south of the city and vast plains in east and west, have been effective in the development of the city of Kermanshah in Qajar era شهر قدیم کرمانشاه, رونق اقتصادی ـ سیاسی و مذهبی, اسناد تاریخی, دوره قاجار Kermanshah, Economic, political and religious prosperity, Historical documents, Qajar era   103 134 http://journal.pte.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-2-21&slc_lang=fa&sid=1 Mohammad Ebrahim Zarei محمد ابراهیم زارعی 1003194753284600289 1003194753284600289 Yes بوعلی سینا همدان، گروه باستان‌شناسی دانشکده هنر و معماری Yadollah heydari Baba Kamal یداله حیدری باباکمال Mohamadezarei@yahoo.com 1003194753284600290 1003194753284600290 No بوعلی سینا همدان، گروه باستان‌شناسی دانشکده هنر و معماری