Historical Studies of Islam

fa «تکوین و تثبیت پیوند مهدویت و رجعت در گفتمان امامیه: پژوهشی تاریخی ـ حدیثی» The Formation and Consolidation of the Nexus between Mahdism (Mahdawiyya) and the Return (Rajʿa) in Imami Discourse: A Historical-Hadith Study تخصصي تاریخ اسلام Islamic History پژوهشي Research چگونگی تکوین تاریخی پیوند میان انگاره‌های بنیادین «مهدویت» و «رجعت» در اندیشه امامیه، موضوعی نیازمند بررسی دقیق است. این پژوهش با رویکرد «تاریخ انگاره» و تحلیل متون حدیثی، کلامی و فرقه‌نگاری، سیر این ارتباط را از قرن اول تا پنجم هجری ردیابی کرده و نشان می‌دهد این پیوند، فرآیندی تدریجی بوده است. <ms-cmark-node _ngcontent-ng-c4063671643="" _nghost-ng-c4063671643="">مرحله تکوین (قرون </ms-cmark-node>۱-۲)، با شکل‌گیری الگوی پیوند مفهومی-کارکردی در بستر بحران‌های رهبری و توسط فرقه‌هایی چون کیسانیه و واقفیه آغاز شد. <ms-cmark-node _ngcontent-ng-c4063671643="" _nghost-ng-c4063671643="">در مرحله گسترش (قرون </ms-cmark-node>۲-۳)، همزمان با هویت‌یابی «قائم آل محمد» در گفتمان امامیه، مفهوم رجعت با نقش‌آفرینی جریان‌های غالی بسط یافت و شامل بازگشت مؤمنان و کافران نیز گردید؛ تحولی که به تبیین جهان‌بینی عصر ظهور کمک شایانی کرد. <ms-cmark-node _ngcontent-ng-c4063671643="" _nghost-ng-c4063671643="">نهایتاً، در مرحله تثبیت (قرون </ms-cmark-node>۴-۵)، متکلمان مکتب بغداد با بهره‌گیری از استدلال‌های نقلی و عقلی، به نظام‌مندسازی این آموزه پرداخته و آن را به عنوان بخشی از عقاید ضروری امامیه تحکیم بخشیدند. این تحقیق با ترسیم این خط سیر کامل، درکی نوین از فرآیند تبدیل یک ایده سیال به یک آموزه کلامی تثبیت‌شده ارائه می‌دهد         Although Mahdism (al-mahdawiyya) and the Return (al-rajʿa) are foundational, intertwined doctrines in Imami Shi'i thought, their historical linkage remains a complex subject requiring thorough investigation. Employing conceptual history to analyze hadith, theological, and heresiographical texts from the first to the fifth centuries AH, this study demonstrates that this connection developed through a gradual, three-stage process. The formative stage (1st-2nd c. AH) saw the emergence of a functional link, shaped by persistent leadership crises within early sects like the Kaysaniyya and Waqifiyya. In the expansion stage (late 2nd-early 3rd c. AH), while the identity of the "Qaʾim of the Family of Muhammad" was being defined in Imami discourse, the concept of <ms-cmark-node _ngcontent-ng-c4063671643="" _nghost-ng-c4063671643="">rajʿa</ms-cmark-node> broadened. Promoted by <ms-cmark-node _ngcontent-ng-c4063671643="" _nghost-ng-c4063671643="">ghulāt</ms-cmark-node> (extremist) movements, it came to include the return of believers and disbelievers, shaping the eschatological worldview of the Qaʾim's era. Finally, in the consolidation stage (4th-5th c. AH), theologians of the Baghdad School systematized this doctrine, using rational and transmitted arguments to establish the link between the Qaʾim’s appearance and <ms-cmark-node _ngcontent-ng-c4063671643="" _nghost-ng-c4063671643="">rajʿa</ms-cmark-node> as an essential Imami tenet. By delineating this complete trajectory, this research offers a new understanding of how initial, fluid ideas were transformed into an established theological doctrine.   مهدویت, رجعت, غیبت, تاریخ انگاره, غلات, کیسانیه,کلام, فرقه‌شناسی Mahdism (Mahdawiyya), Return (Rajʿa), Occultation (Ghayba), History of Ideas, Ghulat, Kaysaniyya, Waqifiyya, Imami Shi'ism, Shi'i Theology (Kalam), Baghdad School. 7 44 http://journal.pte.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-1102-2&slc_lang=fa&sid=1 zinab aghagolizadeh زینب آقاگلی زاده hozormahdy@yahoo.com 10031947532846006422 10031947532846006422 Yes Ferdavi University of Mashhad دانش آموخته دکتری علوم قرآن و حدیث دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران hadi gerami سید محمد هادی گرامی M.h.gerami@ihcs.as.ir 10031947532846006423 10031947532846006423 No استادیار پژوهشکده مطالعات قرآنی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران، ایران. hasan naghizadeh حسن نقی زاده naghizadeh@um.ac.ir 10031947532846006424 10031947532846006424 No Ferdavi University of Mashhad استاد گروه علوم قرآن و حدیث دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران