Historical Studies of Islam

fa پیامبر و شهرسازی در خوانش‌های اسلام‌گرایان معاصر The Prophet and Urban Planning in Contemporary Islamist Readings تاریخ اسلام/تاریخ صدر اسلام History of the period of the Prophet of Isalm پژوهشي Research در دهه‌های اخیر، برخی جریان‌های فکری معاصر کوشیده‌اند با ارائه تفسیری آرمان‌شهری از مدینه‌النبی، الگویی از «طراحی و شهرسازی نبوی» استخراج کنند. این رویکرد، مدینه عصر نبوی را نخستین دستاورد تمدن اسلامی در عرصه برنامه‌ریزی کالبدی دانسته و با طرح ادعاهایی چون مرکزیت هندسی مسجد النبی، توزیع سامان‌یافته اراضی، و تقدم زیست شهری بر پایه انگاره‌هایی نظیر نهی از «التعرب بعد الهجره»، در صدد تئوریزه‌کردن این فرضیه برآمده است. این مقاله با رویکردی انتقادی و با تکیه بر متون جغرافیایی کهن، اسناد تاریخی و تحلیل نقشه‌های کالبدی، نشان می‌دهد که سکونت‌گاه‌های یثرب تا پایان حیات پیامبر (ص) ساختار نامتمرکز،  و روستایی خود را حفظ کرده بودند و تحول آن به شهری محصور با بارو و مرکزیتی معین، پدیده‌ای متأخر و متعلق به سده‌های پسین است. شواهد جغرافیایی حاکی از آن است که مسجد النبی نه در مرکز یثرب، بلکه در یثرب سفلی و در نزدیکی باروی شرقی قرار داشته و کاربرد قرآنی واژه «مدینه» یا نهی از بیابان‌نشینی نیز دلالتی بر مهندسی کالبدی پیشینی ندارد. بدین‌ترتیب، فرضیه طراحی شهری نبوی برآمده از زمان‌پریشی و فرافکنی نقشه‌های متأخر بر صدر اسلام است؛ امری که ضرورت تفکیک میان «سنت اجتماعی و حقوقی اسلام» با «مهندسی کالبدی شهر» را آشکار می‌سازد.   In recent decades, contemporary intellectual currents—particularly those rooted in Islamist thought—have sought to derive a normative model of "Prophetic Urban Planning" by casting early Medina as an Islamic urban utopia. This discourse posits the Prophet's Medina as the seminal achievement of Islamic physical planning, citing alleged evidence such as the deliberate geometric centrality of the Prophet’s Mosque, systematic tribal land partitioning (khiṭaṭ), and a religious mandate prioritizing urbanization over nomadism (e.g., the censure of al-taʿarrub baʿd al-hijrah). Drawing upon early geographical treatises, primary historical chronicles, Quranic textual analysis, and historical cartography, this study critically reassesses these claims. The spatial and documentary evidence demonstrates that the settlements of Yathrib preserved their dispersed rural settlements configuration throughout the Prophet's lifetime; its transformation into a unified, fortified city circumscribed by walls and gates occurred centuries later. Furthermore, topographical analysis reveals that the Prophet’s Mosque occupied a site in lower Yathrib (Yathrib al-Suflā) near the subsequent eastern perimeter rather than a calculated urban center. Consequently, the notion of prophetic urban design reflects an anachronistic retrojection of late-medieval configurations and early twentieth-century maps onto the early Islamic period, underscoring the vital distinction between normative Islamic socio-legal traditions and preconceived physical master planning مدینه‌النبی, شهرسازی اسلامی, طراحی شهری, یثرب, اسلام‌گرایان, جغرافیای تاریخی Medina, Islamic Urbanism, Urban Planning, Yathrib, Contemporary Islamism, Historical Topography 0 0 http://journal.pte.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-214-2&slc_lang=fa&sid=1 mehran esmaeili مهران اسماعیلی me_esmaeili@sbu.aclir 10031947532846006895 10031947532846006895 Yes SBU استادیار دانشگاه بهشتی